Ilayda
Yeni Üye
Plantar Fleksiyon ve Dorsifleksiyon Nedir? Basit Bir Ayak Bileği Hareketinin Ardındaki Sosyal Hikâye
Ayak bileğini hareket ettirirken çoğumuz bunun arkasında ne kadar karmaşık bir sistem olduğunu düşünmeyiz. Ayağımızı aşağı doğru uzattığımızda plantar fleksiyon, ayağımızı yukarı doğru kaldırdığımızda ise dorsifleksiyon yaparız. İlk bakışta tamamen anatomik ve mekanik görünen bu iki hareket, aslında günlük yaşam koşullarımızdan çalışma biçimimize, spor yapma imkânımızdan sağlık hizmetlerine erişimimize kadar uzanan daha geniş bir çerçevenin parçasıdır.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Plantar fleksiyonun veya dorsifleksiyonun kendisi “kadınlara”, “erkeklere”, belirli bir ırka ya da belirli bir sınıfa ait hareketler değildir. Biyomekanik özelliklerde bireysel farklılıklar bulunabilir; ancak kişinin bu hareketleri ne kadar kullandığı, hangi koşullarda zorladığı, sakatlık yaşadığında tedaviye ulaşıp ulaşamadığı ve rehabilitasyon için ne kadar zaman ayırabildiği sosyal koşullardan etkilenebilir.
Bu nedenle konuya yalnızca “hangi kas hangi hareketi yapıyor?” sorusuyla değil, “kim bu hareketleri hangi yaşam koşulları içinde yapmak zorunda kalıyor?” sorusuyla da bakmak oldukça ilginçtir.
Plantar Fleksiyon ve Dorsifleksiyon Tam Olarak Nedir?
Plantar fleksiyon, ayağın tabanını aşağıya doğru yönlendiren harekettir. Parmak uçlarında yükselmek, gaz pedalına basmak veya balerinlerin parmak uçlarına yükselmesi plantar fleksiyona örnek verilebilir. Bu harekette özellikle gastrocnemius ve soleus kaslarının oluşturduğu baldır kas grubu önemli rol oynar.
Dorsifleksiyon ise ayağın üst kısmını bacağa doğru yaklaştıran, başka bir ifadeyle ayak bileğini yukarı doğru kaldıran harekettir. Topuk yerdeyken ayak parmaklarını yukarı kaldırmak dorsifleksiyona örnektir. Yürüme sırasında ayağın yerden kesilmesi ve ayağın öne doğru kontrollü biçimde ilerlemesi açısından da önemlidir.
Bu iki hareket yürüyüş, koşu, merdiven çıkma, çömelme, sıçrama ve denge gibi çok sayıda günlük ve sportif aktivitenin içinde sürekli olarak birlikte çalışır. Dolayısıyla ayak bileğinin hareket açıklığındaki değişiklik yalnızca “spor performansı” meselesi değildir; günlük bağımsızlık ve çalışma kapasitesi açısından da önem taşıyabilir.
Araştırmalar ayak bileği hareket açıklığının bireyler arasında değişebildiğini gösteriyor. Örneğin sağlıklı genç yetişkinlerle yapılan bir çalışmada kadın ve erkek katılımcılar arasında ayak-ayak bileği hareket açıklığının bazı bileşenlerinde farklılıklar bildirilmiştir. Ancak böyle bir bulgu, tek başına “kadınların dorsifleksiyonu daha iyidir” veya “erkeklerin plantar fleksiyonu daha fazladır” gibi bütün bireylere uygulanabilecek sonuçlara dönüştürülemez. PubMed
Toplumsal Cinsiyet Burada Neden Önemli?
Toplumsal cinsiyet ile ayak bileği arasındaki ilişkiyi incelerken doğrudan biyolojik farklılıklardan sonuç çıkarmak yerine yaşam biçimlerine bakmak daha anlamlıdır.
Örneğin bazı kadınlar uzun saatler ayakta çalışırken aynı zamanda ev içi bakım ve ev işlerinin önemli bölümünü de üstlenebilir. Bazı erkekler ise inşaat, taşımacılık, depo, üretim, tarım veya ağır fiziksel işlerde daha yoğun mekanik yüklerle karşılaşabilir. Bunlar evrensel kadın ve erkek deneyimleri değildir; fakat toplumsal iş bölümü belirli mesleklerin ve sorumlulukların cinsiyetler arasında eşitsiz dağılmasına yol açabildiği için sağlık açısından dikkate alınması gereken koşullardır.
Kas-iskelet sistemi araştırmaları da fiziksel iş yükü ile sağlık arasındaki ilişkiye dikkat çekiyor. Bir araştırmada mesleki sınıf ile kas-iskelet sistemi sorunları arasında bir gradyan bulunmuş ve bu ilişkinin önemli bölümünün işyerindeki fiziksel taleplerle açıklanabildiği bildirilmiştir. Araştırmacılar fiziksel iş yükünün sağlık eşitsizliklerine katkısının özellikle kadınlarda belirgin olabileceğini de raporlamıştır. PubMed
Bu nedenle bir kadının ayak bileği ağrısını yalnızca “yanlış ayakkabı giymek” veya “egzersiz yapmamak” şeklinde değerlendirmek eksik kalabilir. Uzun süre ayakta çalışma, bakım emeği, işe gidip gelme süresi, dinlenme fırsatının azlığı ve sağlık hizmetine ulaşabilme gibi faktörler birlikte düşünülmelidir.
Kadınların deneyimlerine empatiyle yaklaşmak burada önemlidir. Örneğin gün boyunca ayakta çalışan bir kadın için “daha fazla dinlen” tavsiyesi teorik olarak doğru olabilir; fakat düşük ücretli ve izin konusunda esnek olmayan bir işte çalışan biri için bu tavsiyenin uygulanabilir olup olmadığı ayrı bir sorudur.
Erkeklerin Deneyimleri de Tek Bir Kalıba Sığmaz
Öte yandan erkeklerin sağlık deneyimlerini de “erkekler ağrıya dayanıklıdır” gibi kalıplarla açıklamak doğru değildir.
Bazı erkekler fiziksel olarak ağır işlerde çalışabilir ve ayak bileği ile alt ekstremiteyi sürekli tekrarlayan yüklenmelere maruz bırakabilir. Fiziksel olarak yoğun mesleklerde çalışan kişilerin alt ekstremite sorunları açısından risk altında olabileceğine ilişkin araştırmalar bulunmaktadır. Örneğin fiziksel olarak zorlayıcı meslekleri inceleyen bir sistematik derleme, belirli ağır iş görevleri ile alt ekstremite osteoartriti arasında ilişki bildirmiştir. PubMed
Burada toplumsal normların başka bir etkisi ortaya çıkıyor: Bazı erkekler ağrılarını dile getirmeyi veya sağlık hizmetine başvurmayı erteleyebilir. Fakat bunu bütün erkeklere özgü bir davranış gibi sunmak doğru olmaz. Kişinin mesleği, ekonomik durumu, sağlık okuryazarlığı, ailesinden aldığı destek ve sağlık sistemine güveni çok daha karmaşık bir tablo oluşturur.
“Erkekler ağrıya katlanmalı” anlayışı yerine daha çözüm odaklı bir yaklaşım geliştirilebilir: Ağrının kaynağını değerlendirmek, gerektiğinde fizyoterapiye başvurmak, işyerinde ergonomik düzenleme talep etmek ve hareket kapasitesini güvenli biçimde geliştirmek.
Buradaki çözüm odaklı yaklaşımın kadınlar için de aynı şekilde geçerli olduğunu özellikle vurgulamak gerekir. Çözüm üretmek ile kişinin yaşadığı sosyal koşulları görmezden gelmek birbirinden farklı şeylerdir.
Sınıf: Ayak Bileğinin Görünmeyen Belirleyicilerinden Biri
Plantar fleksiyon ve dorsifleksiyon söz konusu olduğunda sınıf meselesi ilk anda uzak görünebilir. Oysa sağlık hizmetlerine erişim, çalışma koşulları ve boş zaman imkânları düşünüldüğünde bağlantı daha görünür hale gelir.
Masa başında çalışan, iş saatleri esnek olan ve özel sağlık hizmetlerine kolayca ulaşabilen bir kişinin ayak bileği sorunu ile fiziksel olarak ağır iş yapan, vardiyalı çalışan ve tedavi için işinden izin almakta zorlanan bir kişinin deneyimi aynı olmayabilir.
Üstelik fiziksel aktivite de sınıfsal bir meseleye dönüşebilir. “Düzenli egzersiz yapın” önerisi basit görünür. Ancak güvenli bir spor alanına ulaşmak, spor salonu ücretini karşılamak, uygun ayakkabı almak veya haftada birkaç saat ayırabilmek herkes için aynı ölçüde mümkün değildir.
Mesleki ayakta durma üzerine yapılan geniş bir sistematik derleme ve meta-analizde, iş sırasında dört saatten fazla ayakta durmanın bel ağrısı ile ilişkili olduğu; alt ekstremite belirtileri konusunda da olumsuz ilişkiler bildiren çok sayıda çalışma bulunduğu, ancak bu alandaki kanıtların daha heterojen olduğu belirtilmiştir. PubMed
Dolayısıyla bir kişinin ayak bileği hareketliliğini yalnızca bireysel disiplin üzerinden değerlendirmek yerine çalışma koşullarını da sorgulamak gerekir.
Ayak bileğini hareket ettirirken çoğumuz bunun arkasında ne kadar karmaşık bir sistem olduğunu düşünmeyiz. Ayağımızı aşağı doğru uzattığımızda plantar fleksiyon, ayağımızı yukarı doğru kaldırdığımızda ise dorsifleksiyon yaparız. İlk bakışta tamamen anatomik ve mekanik görünen bu iki hareket, aslında günlük yaşam koşullarımızdan çalışma biçimimize, spor yapma imkânımızdan sağlık hizmetlerine erişimimize kadar uzanan daha geniş bir çerçevenin parçasıdır.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Plantar fleksiyonun veya dorsifleksiyonun kendisi “kadınlara”, “erkeklere”, belirli bir ırka ya da belirli bir sınıfa ait hareketler değildir. Biyomekanik özelliklerde bireysel farklılıklar bulunabilir; ancak kişinin bu hareketleri ne kadar kullandığı, hangi koşullarda zorladığı, sakatlık yaşadığında tedaviye ulaşıp ulaşamadığı ve rehabilitasyon için ne kadar zaman ayırabildiği sosyal koşullardan etkilenebilir.
Bu nedenle konuya yalnızca “hangi kas hangi hareketi yapıyor?” sorusuyla değil, “kim bu hareketleri hangi yaşam koşulları içinde yapmak zorunda kalıyor?” sorusuyla da bakmak oldukça ilginçtir.
Plantar Fleksiyon ve Dorsifleksiyon Tam Olarak Nedir?
Plantar fleksiyon, ayağın tabanını aşağıya doğru yönlendiren harekettir. Parmak uçlarında yükselmek, gaz pedalına basmak veya balerinlerin parmak uçlarına yükselmesi plantar fleksiyona örnek verilebilir. Bu harekette özellikle gastrocnemius ve soleus kaslarının oluşturduğu baldır kas grubu önemli rol oynar.
Dorsifleksiyon ise ayağın üst kısmını bacağa doğru yaklaştıran, başka bir ifadeyle ayak bileğini yukarı doğru kaldıran harekettir. Topuk yerdeyken ayak parmaklarını yukarı kaldırmak dorsifleksiyona örnektir. Yürüme sırasında ayağın yerden kesilmesi ve ayağın öne doğru kontrollü biçimde ilerlemesi açısından da önemlidir.
Bu iki hareket yürüyüş, koşu, merdiven çıkma, çömelme, sıçrama ve denge gibi çok sayıda günlük ve sportif aktivitenin içinde sürekli olarak birlikte çalışır. Dolayısıyla ayak bileğinin hareket açıklığındaki değişiklik yalnızca “spor performansı” meselesi değildir; günlük bağımsızlık ve çalışma kapasitesi açısından da önem taşıyabilir.
Araştırmalar ayak bileği hareket açıklığının bireyler arasında değişebildiğini gösteriyor. Örneğin sağlıklı genç yetişkinlerle yapılan bir çalışmada kadın ve erkek katılımcılar arasında ayak-ayak bileği hareket açıklığının bazı bileşenlerinde farklılıklar bildirilmiştir. Ancak böyle bir bulgu, tek başına “kadınların dorsifleksiyonu daha iyidir” veya “erkeklerin plantar fleksiyonu daha fazladır” gibi bütün bireylere uygulanabilecek sonuçlara dönüştürülemez. PubMed
Toplumsal Cinsiyet Burada Neden Önemli?
Toplumsal cinsiyet ile ayak bileği arasındaki ilişkiyi incelerken doğrudan biyolojik farklılıklardan sonuç çıkarmak yerine yaşam biçimlerine bakmak daha anlamlıdır.
Örneğin bazı kadınlar uzun saatler ayakta çalışırken aynı zamanda ev içi bakım ve ev işlerinin önemli bölümünü de üstlenebilir. Bazı erkekler ise inşaat, taşımacılık, depo, üretim, tarım veya ağır fiziksel işlerde daha yoğun mekanik yüklerle karşılaşabilir. Bunlar evrensel kadın ve erkek deneyimleri değildir; fakat toplumsal iş bölümü belirli mesleklerin ve sorumlulukların cinsiyetler arasında eşitsiz dağılmasına yol açabildiği için sağlık açısından dikkate alınması gereken koşullardır.
Kas-iskelet sistemi araştırmaları da fiziksel iş yükü ile sağlık arasındaki ilişkiye dikkat çekiyor. Bir araştırmada mesleki sınıf ile kas-iskelet sistemi sorunları arasında bir gradyan bulunmuş ve bu ilişkinin önemli bölümünün işyerindeki fiziksel taleplerle açıklanabildiği bildirilmiştir. Araştırmacılar fiziksel iş yükünün sağlık eşitsizliklerine katkısının özellikle kadınlarda belirgin olabileceğini de raporlamıştır. PubMed
Bu nedenle bir kadının ayak bileği ağrısını yalnızca “yanlış ayakkabı giymek” veya “egzersiz yapmamak” şeklinde değerlendirmek eksik kalabilir. Uzun süre ayakta çalışma, bakım emeği, işe gidip gelme süresi, dinlenme fırsatının azlığı ve sağlık hizmetine ulaşabilme gibi faktörler birlikte düşünülmelidir.
Kadınların deneyimlerine empatiyle yaklaşmak burada önemlidir. Örneğin gün boyunca ayakta çalışan bir kadın için “daha fazla dinlen” tavsiyesi teorik olarak doğru olabilir; fakat düşük ücretli ve izin konusunda esnek olmayan bir işte çalışan biri için bu tavsiyenin uygulanabilir olup olmadığı ayrı bir sorudur.
Erkeklerin Deneyimleri de Tek Bir Kalıba Sığmaz
Öte yandan erkeklerin sağlık deneyimlerini de “erkekler ağrıya dayanıklıdır” gibi kalıplarla açıklamak doğru değildir.
Bazı erkekler fiziksel olarak ağır işlerde çalışabilir ve ayak bileği ile alt ekstremiteyi sürekli tekrarlayan yüklenmelere maruz bırakabilir. Fiziksel olarak yoğun mesleklerde çalışan kişilerin alt ekstremite sorunları açısından risk altında olabileceğine ilişkin araştırmalar bulunmaktadır. Örneğin fiziksel olarak zorlayıcı meslekleri inceleyen bir sistematik derleme, belirli ağır iş görevleri ile alt ekstremite osteoartriti arasında ilişki bildirmiştir. PubMed
Burada toplumsal normların başka bir etkisi ortaya çıkıyor: Bazı erkekler ağrılarını dile getirmeyi veya sağlık hizmetine başvurmayı erteleyebilir. Fakat bunu bütün erkeklere özgü bir davranış gibi sunmak doğru olmaz. Kişinin mesleği, ekonomik durumu, sağlık okuryazarlığı, ailesinden aldığı destek ve sağlık sistemine güveni çok daha karmaşık bir tablo oluşturur.
“Erkekler ağrıya katlanmalı” anlayışı yerine daha çözüm odaklı bir yaklaşım geliştirilebilir: Ağrının kaynağını değerlendirmek, gerektiğinde fizyoterapiye başvurmak, işyerinde ergonomik düzenleme talep etmek ve hareket kapasitesini güvenli biçimde geliştirmek.
Buradaki çözüm odaklı yaklaşımın kadınlar için de aynı şekilde geçerli olduğunu özellikle vurgulamak gerekir. Çözüm üretmek ile kişinin yaşadığı sosyal koşulları görmezden gelmek birbirinden farklı şeylerdir.
Sınıf: Ayak Bileğinin Görünmeyen Belirleyicilerinden Biri
Plantar fleksiyon ve dorsifleksiyon söz konusu olduğunda sınıf meselesi ilk anda uzak görünebilir. Oysa sağlık hizmetlerine erişim, çalışma koşulları ve boş zaman imkânları düşünüldüğünde bağlantı daha görünür hale gelir.
Masa başında çalışan, iş saatleri esnek olan ve özel sağlık hizmetlerine kolayca ulaşabilen bir kişinin ayak bileği sorunu ile fiziksel olarak ağır iş yapan, vardiyalı çalışan ve tedavi için işinden izin almakta zorlanan bir kişinin deneyimi aynı olmayabilir.
Üstelik fiziksel aktivite de sınıfsal bir meseleye dönüşebilir. “Düzenli egzersiz yapın” önerisi basit görünür. Ancak güvenli bir spor alanına ulaşmak, spor salonu ücretini karşılamak, uygun ayakkabı almak veya haftada birkaç saat ayırabilmek herkes için aynı ölçüde mümkün değildir.
Mesleki ayakta durma üzerine yapılan geniş bir sistematik derleme ve meta-analizde, iş sırasında dört saatten fazla ayakta durmanın bel ağrısı ile ilişkili olduğu; alt ekstremite belirtileri konusunda da olumsuz ilişkiler bildiren çok sayıda çalışma bulunduğu, ancak bu alandaki kanıtların daha heterojen olduğu belirtilmiştir. PubMed
Dolayısıyla bir kişinin ayak bileği hareketliliğini yalnızca bireysel disiplin üzerinden değerlendirmek yerine çalışma koşullarını da sorgulamak gerekir.