Bu sonuç ilk bakışta şaşırtıcı olabilir. Ancak davranışın kısa vadede artması ile uzun vadede sağlıklı motivasyon oluşması aynı şey değildir.
Bir çocuk yalnızca yetişkin kızacağı için davranıyorsa davranış kontrol altında olabilir. Fakat çocuğun neden o davranışın önemli olduğunu anlaması, alternatif davranış geliştirmesi ve giderek kendi kendini düzenleyebilmesi farklı bir hedef oluşturur.
Dolayısıyla davranış değişikliğinin yanı sıra davranışın hangi motivasyonel mekanizma üzerinden sürdürüldüğünü de sormak gerekir.
Erkekler Daha Analitik, Kadınlar Daha Empatik mi? Araştırmalar Ne Söylüyor?
Pozitif pekiştirme tartışılırken erkeklerin daha veri odaklı ve analitik, kadınların ise daha sosyal ve empatik olduğu şeklindeki yaygın ayrımı doğrudan kabul etmek bilimsel açıdan sorunlu olur.
Bu ayrımın bazı araştırma bulgularıyla kısmen örtüşen tarafları olsa da bireyler arasındaki farklılıkları cinsiyet kategorilerine indirgemek yanıltıcı olabilir.
Örneğin Zell, Krizan ve Teeter'ın 106 meta-analizi yeniden değerlendiren çalışmasında, erkekler ve kadınlar arasındaki psikolojik farklılıkların ortalama mutlak büyüklüğü d = 0,21 olarak hesaplanmış; etkilerin çoğunun küçük veya çok küçük olduğu bildirilmiştir.
Empati konusunda da benzer bir metodolojik uyarı gerekiyor. Bazı çalışmalar kadınların öz-bildirim ölçeklerinde daha yüksek empati puanları verdiğini gösteriyor. Ancak 2023 yılında yayımlanan üç çalışmalık bir araştırmada kadınların anket puanları daha yüksek bulunurken EEG ölçümleri empatik tepki açısından cinsiyet farkını desteklememiştir. Araştırmacılar ayrıca sosyal beklentilerin anket sonuçlarını etkileyebileceğini belirtmiştir.
Dolayısıyla pozitif pekiştirme konusunda erkeklerin “veriye”, kadınların “empatiye” doğal olarak daha yatkın olduğunu söylemek yerine iki yaklaşımın her bireyde bulunabileceğini düşünmek daha bilimsel olacaktır.
Bir erkek öğretmen öğrenciyle ilişkisel bağın önemini merkeze alabilir. Bir kadın yönetici performans göstergelerini son derece sistematik biçimde takip edebilir. Aynı kişi hem analitik ölçüm hem de sosyal duyarlılık gösterebilir.
Nitekim güncel araştırmalar da cinsiyet farklılıklarının tek boyutlu olmadığını gösteriyor. Örneğin 277 çalışmadan 741 etki büyüklüğünü değerlendiren bir meta-analizde erkeklerin daha yüksek sansasyon arama puanları gösterdiği, ancak genel ödül duyarlılığı ölçümünde erkek üstünlüğü bulunmadığı raporlanmıştır (d = 0,01).
Bu bulgu, “erkekler ödüle daha duyarlıdır” gibi basit bir genellemenin neden yetersiz olduğunu iyi gösteriyor.
Sosyal Etki, Empati ve Veri Aynı Modelde Birleşebilir mi?
Bence pozitif pekiştirmenin en ilginç taraflarından biri tam da burada ortaya çıkıyor.
Davranış değişikliğini yalnızca sayılarla ölçmek eksik olabilir. Fakat yalnızca kişinin duygusal deneyimine bakmak da davranışın gerçekten değişip değişmediğini anlamamızı zorlaştırabilir.
Örneğin bir çalışma grubunda çalışanların performansı yüzde olarak takip edilebilir. Aynı zamanda çalışanların geri bildirimi nasıl algıladığı, yöneticinin yaklaşımını destekleyici mi yoksa kontrol edici mi bulduğu ve ekip içindeki sosyal bağların nasıl değiştiği ölçülebilir.
Böyle bir araştırmada hem davranışsal hem öz-bildirimsel hem de sosyal değişkenler kullanılabilir.
Bu yaklaşım, “analitik bakış erkeklere, empatik bakış kadınlara aittir” şeklindeki kalıbın ötesine geçer. Çünkü bilimsel araştırmanın kendisi zaten farklı veri türlerini bir araya getirmeyi gerektirir.
Pozitif Pekiştirmenin İşe Yaramadığı Durumlar Olabilir mi?
Kesinlikle.
Birincisi, pekiştirici olduğu düşünülen şey birey için gerçekten pekiştirici olmayabilir.
İkincisi, pekiştirme yanlış davranışın ardından verilebilir. Örneğin bir çocuk uygun biçimde yardım istemek yerine ağladığında istediği şeyi elde ediyorsa, yetişkin istemeden ağlama davranışını güçlendirebilir.
Üçüncüsü, çok yoğun dışsal ödül kişinin göreve yönelik algısını değiştirebilir. Deci ve arkadaşlarının meta-analizi bu noktada özellikle beklenen ve somut ödüllerin bazı koşullarda içsel motivasyon üzerinde olumsuz sonuçlar oluşturabileceğini göstermiştir.
Dördüncüsü, davranışın arkasındaki işlev anlaşılmadan yalnızca ödül eklemek yeterli olmayabilir.
Bu nedenle davranış analizinde şu sorular çok değerlidir:
“Davranıştan hemen önce ne oluyor?”
“Davranış gerçekleştiğinde kişi ne elde ediyor?”
“Bu sonuç davranışı gerçekten artırıyor mu?”
“Davranış başka hangi ihtiyaçları karşılıyor?”
“Pekiştirme ortadan kalktığında davranış devam ediyor mu?”
Bu sorular basit görünse de uygulamada oldukça güçlü bir analiz çerçevesi sağlar.
Kendi Hayatımızda Pozitif Pekiştirmeyi Nasıl Test Edebiliriz?
Bilimsel düşünme açısından küçük bir davranış deneyi yapmak oldukça öğretici olabilir.
Örneğin düzenli kitap okuma davranışını artırmak istediğimizi düşünelim. İlk hafta herhangi bir ödül uygulamadan okuma süresini kaydedebiliriz. İkinci hafta her hedef tamamlandığında küçük bir olumlu geri bildirim veya kişinin gerçekten değer verdiği bir sonuç ekleyebiliriz. Sonraki haftalarda davranışın sıklığını karşılaştırabiliriz.
Burada tek ölçüm yerine zaman içindeki eğilime bakmak daha anlamlıdır.
Aynı yaklaşım egzersiz, ders çalışma, uyku düzeni veya iş alışkanlıkları için de düşünülebilir.
Fakat önemli bir metodolojik sınır var: Tek kişinin kendi üzerinde yaptığı gözlem bilimsel bir deneyin yerini tutmaz. Buna rağmen kişinin davranışını sistematik biçimde izlemesi, sezgisel yargılardan daha bilgilendirici olabilir.
Kendi kendine ödül verme üzerine 2018 yılında yayımlanan sistematik derleme ve meta-analiz, 1.161 katılımcıyı içeren yedi çalışmadan elde edilen birleşik etki büyüklüğünün yalnızca d = 0,17 olduğunu bildirmiştir. Araştırmacılar etkinin küçük olduğunu ve yöntemin hangi koşullarda işe yaradığının daha fazla araştırılması gerektiğini vurgulamıştır.
Yani “kendimi ödüllendirirsem kesinlikle alışkanlık kazanırım” şeklindeki varsayımın da bilimsel bir garantisi yoktur.
Sonuç: Ödül Vermekten Çok Davranışın Mantığını Anlamak
Pozitif pekiştirme, yüzeyde oldukça basit görünen fakat ayrıntıya girildiğinde motivasyon, öğrenme, sosyal ilişkiler ve davranış değişikliği gibi birçok alanı birbirine bağlayan kapsamlı bir kavramdır.
En önemli noktalardan biri şudur: Pozitif pekiştirme “iyi davranışın karşılığında ödül vermek” değildir. Bilimsel anlamda belirli bir davranışın ardından gelen sonucun, o davranışın gelecekte ortaya çıkma olasılığını artırıp artırmadığına bakılır.
Araştırmalar ayrıca pekiştirmenin etkisinin bağlama bağlı olduğunu gösteriyor. Ödülün türü, zamanlaması, beklentisi, kişinin göreve yönelik başlangıç motivasyonu, sosyal ilişki, özerklik algısı ve davranışın işlevi sonucu değiştirebiliyor.
Cinsiyet açısından da tek bir psikolojik profil varsaymak yerine bireysel farklılıkları ve sosyal bağlamı dikkate almak gerekiyor. Erkekleri yalnızca analitik, kadınları yalnızca empatik görmek mevcut meta-analitik literatürün karmaşıklığını yansıtmıyor.
Belki de tartışılması gereken en ilginç soru şu:
Bir davranışı artırmak yeterli midir, yoksa kişinin o davranışı neden sürdürdüğünü de anlamamız gerekir mi?
Çünkü davranış bilimi açısından “davranış arttı” önemli bir sonuçtur; fakat insan motivasyonunu anlamak için çoğu zaman başlangıç noktasıdır, son nokta değil.
Kaynaklar ve araştırma temeli:
1. Deci, E. L., Koestner, R., & Ryan, R. M. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological Bulletin, 125(6), 627–668.
2. Henderlong, J., & Lepper, M. R. (2002). The effects of praise on children's intrinsic motivation: A review and synthesis. Psychological Bulletin, 128(5), 774–795.
3. Howard, J. L. ve ark. (2021). Student Motivation and Associated Outcomes: A Meta-Analysis From Self-Determination Theory. Perspectives on Psychological Science, 16(6), 1300–1323.
4. Brown, E. M. ve ark. (2018). Do Self-Incentives and Self-Rewards Change Behavior? A Systematic Review and Meta-Analysis. Behavior Therapy, 49(1), 113–123.
5. Zell, E., Krizan, Z., & Teeter, S. R. (2015). Evaluating gender similarities and differences using metasynthesis. American Psychologist, 70(1), 10–20.
6. Li, Z. ve ark. (2023). Are women more empathetic than men? Questionnaire and EEG estimations of sex/gender differences in empathic ability. Cerebral Cortex.
Kaynakları ilgili bölümlerde tutarlı gösterBaşlangıçta okuyucuyu açıkça araştırmaya davet et
Kaynakları ilgili bölümlerde tutarlı göster
Başlangıçta okuyucuyu açıkça araştırmaya davet et
Her bölümde deneyim ve kaynak bağlantısı kur
Bir çocuk yalnızca yetişkin kızacağı için davranıyorsa davranış kontrol altında olabilir. Fakat çocuğun neden o davranışın önemli olduğunu anlaması, alternatif davranış geliştirmesi ve giderek kendi kendini düzenleyebilmesi farklı bir hedef oluşturur.
Dolayısıyla davranış değişikliğinin yanı sıra davranışın hangi motivasyonel mekanizma üzerinden sürdürüldüğünü de sormak gerekir.
Erkekler Daha Analitik, Kadınlar Daha Empatik mi? Araştırmalar Ne Söylüyor?
Pozitif pekiştirme tartışılırken erkeklerin daha veri odaklı ve analitik, kadınların ise daha sosyal ve empatik olduğu şeklindeki yaygın ayrımı doğrudan kabul etmek bilimsel açıdan sorunlu olur.
Bu ayrımın bazı araştırma bulgularıyla kısmen örtüşen tarafları olsa da bireyler arasındaki farklılıkları cinsiyet kategorilerine indirgemek yanıltıcı olabilir.
Örneğin Zell, Krizan ve Teeter'ın 106 meta-analizi yeniden değerlendiren çalışmasında, erkekler ve kadınlar arasındaki psikolojik farklılıkların ortalama mutlak büyüklüğü d = 0,21 olarak hesaplanmış; etkilerin çoğunun küçük veya çok küçük olduğu bildirilmiştir.
Empati konusunda da benzer bir metodolojik uyarı gerekiyor. Bazı çalışmalar kadınların öz-bildirim ölçeklerinde daha yüksek empati puanları verdiğini gösteriyor. Ancak 2023 yılında yayımlanan üç çalışmalık bir araştırmada kadınların anket puanları daha yüksek bulunurken EEG ölçümleri empatik tepki açısından cinsiyet farkını desteklememiştir. Araştırmacılar ayrıca sosyal beklentilerin anket sonuçlarını etkileyebileceğini belirtmiştir.
Dolayısıyla pozitif pekiştirme konusunda erkeklerin “veriye”, kadınların “empatiye” doğal olarak daha yatkın olduğunu söylemek yerine iki yaklaşımın her bireyde bulunabileceğini düşünmek daha bilimsel olacaktır.
Bir erkek öğretmen öğrenciyle ilişkisel bağın önemini merkeze alabilir. Bir kadın yönetici performans göstergelerini son derece sistematik biçimde takip edebilir. Aynı kişi hem analitik ölçüm hem de sosyal duyarlılık gösterebilir.
Nitekim güncel araştırmalar da cinsiyet farklılıklarının tek boyutlu olmadığını gösteriyor. Örneğin 277 çalışmadan 741 etki büyüklüğünü değerlendiren bir meta-analizde erkeklerin daha yüksek sansasyon arama puanları gösterdiği, ancak genel ödül duyarlılığı ölçümünde erkek üstünlüğü bulunmadığı raporlanmıştır (d = 0,01).
Bu bulgu, “erkekler ödüle daha duyarlıdır” gibi basit bir genellemenin neden yetersiz olduğunu iyi gösteriyor.
Sosyal Etki, Empati ve Veri Aynı Modelde Birleşebilir mi?
Bence pozitif pekiştirmenin en ilginç taraflarından biri tam da burada ortaya çıkıyor.
Davranış değişikliğini yalnızca sayılarla ölçmek eksik olabilir. Fakat yalnızca kişinin duygusal deneyimine bakmak da davranışın gerçekten değişip değişmediğini anlamamızı zorlaştırabilir.
Örneğin bir çalışma grubunda çalışanların performansı yüzde olarak takip edilebilir. Aynı zamanda çalışanların geri bildirimi nasıl algıladığı, yöneticinin yaklaşımını destekleyici mi yoksa kontrol edici mi bulduğu ve ekip içindeki sosyal bağların nasıl değiştiği ölçülebilir.
Böyle bir araştırmada hem davranışsal hem öz-bildirimsel hem de sosyal değişkenler kullanılabilir.
Bu yaklaşım, “analitik bakış erkeklere, empatik bakış kadınlara aittir” şeklindeki kalıbın ötesine geçer. Çünkü bilimsel araştırmanın kendisi zaten farklı veri türlerini bir araya getirmeyi gerektirir.
Pozitif Pekiştirmenin İşe Yaramadığı Durumlar Olabilir mi?
Kesinlikle.
Birincisi, pekiştirici olduğu düşünülen şey birey için gerçekten pekiştirici olmayabilir.
İkincisi, pekiştirme yanlış davranışın ardından verilebilir. Örneğin bir çocuk uygun biçimde yardım istemek yerine ağladığında istediği şeyi elde ediyorsa, yetişkin istemeden ağlama davranışını güçlendirebilir.
Üçüncüsü, çok yoğun dışsal ödül kişinin göreve yönelik algısını değiştirebilir. Deci ve arkadaşlarının meta-analizi bu noktada özellikle beklenen ve somut ödüllerin bazı koşullarda içsel motivasyon üzerinde olumsuz sonuçlar oluşturabileceğini göstermiştir.
Dördüncüsü, davranışın arkasındaki işlev anlaşılmadan yalnızca ödül eklemek yeterli olmayabilir.
Bu nedenle davranış analizinde şu sorular çok değerlidir:
“Davranıştan hemen önce ne oluyor?”
“Davranış gerçekleştiğinde kişi ne elde ediyor?”
“Bu sonuç davranışı gerçekten artırıyor mu?”
“Davranış başka hangi ihtiyaçları karşılıyor?”
“Pekiştirme ortadan kalktığında davranış devam ediyor mu?”
Bu sorular basit görünse de uygulamada oldukça güçlü bir analiz çerçevesi sağlar.
Kendi Hayatımızda Pozitif Pekiştirmeyi Nasıl Test Edebiliriz?
Bilimsel düşünme açısından küçük bir davranış deneyi yapmak oldukça öğretici olabilir.
Örneğin düzenli kitap okuma davranışını artırmak istediğimizi düşünelim. İlk hafta herhangi bir ödül uygulamadan okuma süresini kaydedebiliriz. İkinci hafta her hedef tamamlandığında küçük bir olumlu geri bildirim veya kişinin gerçekten değer verdiği bir sonuç ekleyebiliriz. Sonraki haftalarda davranışın sıklığını karşılaştırabiliriz.
Burada tek ölçüm yerine zaman içindeki eğilime bakmak daha anlamlıdır.
Aynı yaklaşım egzersiz, ders çalışma, uyku düzeni veya iş alışkanlıkları için de düşünülebilir.
Fakat önemli bir metodolojik sınır var: Tek kişinin kendi üzerinde yaptığı gözlem bilimsel bir deneyin yerini tutmaz. Buna rağmen kişinin davranışını sistematik biçimde izlemesi, sezgisel yargılardan daha bilgilendirici olabilir.
Kendi kendine ödül verme üzerine 2018 yılında yayımlanan sistematik derleme ve meta-analiz, 1.161 katılımcıyı içeren yedi çalışmadan elde edilen birleşik etki büyüklüğünün yalnızca d = 0,17 olduğunu bildirmiştir. Araştırmacılar etkinin küçük olduğunu ve yöntemin hangi koşullarda işe yaradığının daha fazla araştırılması gerektiğini vurgulamıştır.
Yani “kendimi ödüllendirirsem kesinlikle alışkanlık kazanırım” şeklindeki varsayımın da bilimsel bir garantisi yoktur.
Sonuç: Ödül Vermekten Çok Davranışın Mantığını Anlamak
Pozitif pekiştirme, yüzeyde oldukça basit görünen fakat ayrıntıya girildiğinde motivasyon, öğrenme, sosyal ilişkiler ve davranış değişikliği gibi birçok alanı birbirine bağlayan kapsamlı bir kavramdır.
En önemli noktalardan biri şudur: Pozitif pekiştirme “iyi davranışın karşılığında ödül vermek” değildir. Bilimsel anlamda belirli bir davranışın ardından gelen sonucun, o davranışın gelecekte ortaya çıkma olasılığını artırıp artırmadığına bakılır.
Araştırmalar ayrıca pekiştirmenin etkisinin bağlama bağlı olduğunu gösteriyor. Ödülün türü, zamanlaması, beklentisi, kişinin göreve yönelik başlangıç motivasyonu, sosyal ilişki, özerklik algısı ve davranışın işlevi sonucu değiştirebiliyor.
Cinsiyet açısından da tek bir psikolojik profil varsaymak yerine bireysel farklılıkları ve sosyal bağlamı dikkate almak gerekiyor. Erkekleri yalnızca analitik, kadınları yalnızca empatik görmek mevcut meta-analitik literatürün karmaşıklığını yansıtmıyor.
Belki de tartışılması gereken en ilginç soru şu:
Bir davranışı artırmak yeterli midir, yoksa kişinin o davranışı neden sürdürdüğünü de anlamamız gerekir mi?
Çünkü davranış bilimi açısından “davranış arttı” önemli bir sonuçtur; fakat insan motivasyonunu anlamak için çoğu zaman başlangıç noktasıdır, son nokta değil.
Kaynaklar ve araştırma temeli:
1. Deci, E. L., Koestner, R., & Ryan, R. M. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological Bulletin, 125(6), 627–668.
2. Henderlong, J., & Lepper, M. R. (2002). The effects of praise on children's intrinsic motivation: A review and synthesis. Psychological Bulletin, 128(5), 774–795.
3. Howard, J. L. ve ark. (2021). Student Motivation and Associated Outcomes: A Meta-Analysis From Self-Determination Theory. Perspectives on Psychological Science, 16(6), 1300–1323.
4. Brown, E. M. ve ark. (2018). Do Self-Incentives and Self-Rewards Change Behavior? A Systematic Review and Meta-Analysis. Behavior Therapy, 49(1), 113–123.
5. Zell, E., Krizan, Z., & Teeter, S. R. (2015). Evaluating gender similarities and differences using metasynthesis. American Psychologist, 70(1), 10–20.
6. Li, Z. ve ark. (2023). Are women more empathetic than men? Questionnaire and EEG estimations of sex/gender differences in empathic ability. Cerebral Cortex.
Kaynakları ilgili bölümlerde tutarlı gösterBaşlangıçta okuyucuyu açıkça araştırmaya davet et
Kaynakları ilgili bölümlerde tutarlı göster
Başlangıçta okuyucuyu açıkça araştırmaya davet et
Her bölümde deneyim ve kaynak bağlantısı kur