Sevr Antlaşması olsaydı ne olurdu ?

Hizli

Yeni Üye
[HEADING=1]Sevr Antlaşması Gerçekleşseydi Ne Olurdu? Tarihsel Veriler, Alternatif Senaryolar ve Toplumsal Sonuçlar[/HEADING]
1. Giriş: Tarihin Değişmeyen Gerçekleri ve Değişebilecek İhtimalleri

Tarih okumayı seven biri olarak beni en çok düşündüren sorulardan biri şu: Mustafa Kemal Atatürk önderliğindeki Millî Mücadele başarıya ulaşmasaydı ve Sevr Antlaşması kalıcı biçimde uygulansaydı, bugün nasıl bir coğrafyada yaşıyor olurduk? Bu soru yalnızca Türkiye'nin sınırlarının nasıl çizileceğiyle ilgili değil. Aynı zamanda devletlerin nasıl kurulduğunu, uluslararası güç ilişkilerinin toplumları nasıl dönüştürdüğünü ve milyonlarca insanın hayatının siyasi kararlarla nasıl değişebildiğini anlamamıza da yardımcı oluyor.

Konuyu araştırırken önemli bir ayrımı gözden kaçırmamak gerekiyor: Sevr Antlaşması'nın gerçekten uygulanmış olmasıyla, antlaşmanın öngördüğü koşullar altında Türkiye'nin ve çevresindeki toplumların zaman içinde nasıl gelişeceği aynı şey değildir. Birincisi tarihsel bir karşı olgusal senaryonun başlangıç koşuludur; ikincisi ise askeri, ekonomik, demografik ve diplomatik değişkenlere bağlıdır.

Hamza Karčić'nin Journal of Muslim Minority Affairs dergisinde yayımlanan 2020 tarihli “Sèvres at 100: The Peace Treaty that Partitioned the Ottoman Empire” başlıklı çalışması, antlaşmayı Osmanlı İmparatorluğu'nun geriye kalan topraklarını paylaşmayı amaçlayan bir düzenleme olarak ele alır. Araştırmacı, antlaşmanın uygulanamamasında Türk Millî Mücadelesi'nin belirleyici rolünü vurgular. Çalışmanın akademik kaydı, tartışmaya başlamak için güvenilir bir kaynak sunmaktadır.

Buradaki temel sorumuz şu: Sevr yürürlüğünü korusaydı, ortaya daha istikrarlı bir Ortadoğu mu çıkardı, yoksa daha uzun süreli çatışmaların yaşandığı parçalı bir coğrafya mı oluşurdu? Bu soruya cevap verebilmek için yalnızca milliyetçi anlatılara veya varsayımsal haritalara değil, tarihsel belgelere, akademik araştırmalara ve karşılaştırmalı analizlere başvurmamız gerekiyor.

2. Araştırma Yöntemi: Gerçeklerle Varsayımları Birbirinden Ayırmak

Bu yazıda üç yöntemden yararlanıyorum.

İlk yöntem, tarihsel belge analizidir. 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması'nın hükümleri, dönemin diplomatik koşulları ve sonrasında yaşanan gelişmeler birlikte değerlendirilmektedir. A. E. Montgomery'nin The Historical Journal dergisinde yayımlanan 1972 tarihli “The Making of the Treaty of Sèvres of 10 August 1920” başlıklı makalesi bu noktada önemlidir. Montgomery, antlaşmanın başarısızlığını yalnızca Mustafa Kemal'in askeri başarılarıyla açıklamaz; İtilaf Devletleri arasındaki çıkar çatışmalarının da başarısızlığa zemin hazırladığını belirtir. Akademik makaleye buradan ulaşılabilir.

İkinci yöntem, karşılaştırmalı tarihsel analizdir. Sevr'in öngördüğü siyasi düzen, 1923 Lozan Antlaşması'nın ortaya çıkardığı düzenle karşılaştırılmaktadır. Böylece gerçekleşen olaylarla gerçekleşmemiş ihtimaller arasında daha anlamlı bir değerlendirme yapılabilir.

Üçüncü yöntem ise karşı olgusal senaryo analizidir. Bu yöntemde geçmişteki belirli bir olayın farklı sonuçlanması durumunda nelerin değişebileceği incelenir. Ancak her değişkenin aynı anda değiştiğini varsaymak bilimsel açıdan sorunludur. Örneğin Sevr'in uygulanması, otomatik olarak İngiltere'nin sürekli ekonomik kaynak sağlayacağı veya kurulan yeni devletlerin barış içinde yaşayacağı anlamına gelmez.

Bu nedenle yazıdaki sınırlar, nüfus hareketleri ve siyasi sonuçlarla ilgili değerlendirmeler iki gruba ayrılmalıdır: Antlaşma hükümleri ve gerçekleşmiş tarihsel olaylar belgelenebilir olgulardır; antlaşma uygulansaydı yaşanabilecek gelişmeler ise gerekçelendirilmiş tahminlerdir.

3. Sevr Antlaşması'nın Temel Hükümleri: Siyasi Harita Nasıl Değişebilirdi?

Sevr Antlaşması'nın en önemli özelliği, Osmanlı Devleti'nin egemenliğini ve toprak bütünlüğünü ağır biçimde sınırlandıran bir düzenleme olmasıdır. Ancak antlaşmayı yalnızca “Türkiye'nin küçültülmesi” şeklinde değerlendirmek, dönemin çok katmanlı siyasi yapısını anlamak için yeterli değildir.

Başlıca hükümler ve muhtemel sonuçları şöyle özetlenebilir:

- Doğu Trakya ve İzmir çevresi: Yunanistan'a önemli toprak kazanımları öngörülüyordu. İzmir ve çevresinde Osmanlı egemenliği hukuken korunmakla birlikte, bölgenin yönetimi Yunanistan'a bırakılıyor ve daha sonra bölgenin Yunanistan'a katılması için bir süreç tasarlanıyordu.

- Ermeni devleti: Doğu Anadolu'nun bazı kesimlerinde bağımsız Ermenistan kurulması öngörülüyordu. Sınırların belirlenmesinde ABD Başkanı Woodrow Wilson'a hakemlik rolü verilmişti.

- Kürt bölgeleri: Fırat'ın doğusundaki belirli bölgelerde Kürt özerkliğine yönelik bir mekanizma oluşturulmuştu. Belirli koşulların gerçekleşmesi durumunda bağımsızlık ihtimali de antlaşmada yer alıyordu.

- Boğazlar: İstanbul ve Çanakkale boğazlarının uluslararası bir komisyonun denetimine bırakılması öngörülüyordu.

- Askerî ve ekonomik egemenlik: Osmanlı ordusuna ağır sınırlamalar getiriliyor, kapitülasyonlar ve yabancı devletlerin ekonomik ayrıcalıkları yeniden düzenleniyordu.

- Arap toprakları: Osmanlı yönetiminin Arap vilayetlerindeki hâkimiyeti sona eriyor; bölge, büyük ölçüde İngiliz ve Fransız mandaları çerçevesinde şekilleniyordu.

Bu hükümler, Osmanlı Devleti'nin yalnızca toprak kaybetmesi anlamına gelmiyordu. Devletin savunma kapasitesi, mali bağımsızlığı ve dış politikada karar alma gücü de ciddi biçimde sınırlandırılacaktı.

Burada önemli bir ayrıntı var: Sevr'in imzalanmış olması, bütün hükümlerinin yürürlüğe girdiği anlamına gelmez. Antlaşma onaylanıp uygulanmış bir barış düzenine dönüşmedi. Montgomery'nin tarihsel incelemesi de başarısızlığın arkasında hem Türk Millî Mücadelesi'nin yükselişini hem de İtilaf Devletleri arasındaki anlaşmazlıkları gösterir. Dolayısıyla alternatif senaryomuzda yalnızca Türk direnişinin başarısız olduğunu değil, antlaşmayı uygulayacak uluslararası siyasi ve askerî koşulların da yeterince uzun süre devam ettiğini varsaymamız gerekir.

4. Anadolu'nun Siyasi Geleceği: Tek Bir Devlet Yerine Birden Fazla Siyasi Yapı mı?

Sevr'in kalıcı biçimde uygulanması durumunda Anadolu'nun bugünkü sınırlarıyla tek bir egemen devlet olarak örgütlenmesi büyük olasılıkla daha zor hâle gelirdi. Bununla birlikte, Anadolu'nun kesin olarak birkaç devlete bölüneceğini söylemek de bilimsel açıdan aşırı iddialı olurdu.

Antlaşmanın öngördüğü Ermenistan ve Kürt özerkliği veya bağımsızlığına ilişkin düzenlemeler, Anadolu'nun doğusunda yeni siyasi yapıların oluşmasına zemin hazırlayabilirdi. Batıda Yunanistan'ın genişlemesi, güneyde ise Fransız nüfuzunun devam etmesi ihtimali, merkezi bir yönetimin ülkenin tamamında egemenlik kurmasını güçleştirebilirdi.

Fakat sınırların kâğıt üzerinde çizilmesi ile o sınırların sahada kabul edilmesi arasında büyük fark vardır. Yeni devletlerin yaşayabilmesi için vergi toplayabilmesi, güvenlik sağlayabilmesi, ulaşım ağlarını kontrol edebilmesi ve halkın en azından belirli bir kesiminin siyasi meşruiyetini kazanması gerekirdi.

Bu noktada şu soruyu sormak gerekir: Uluslararası güçlerin desteğiyle kurulan bir devlet, yerel toplumsal desteği yeterli değilse ne kadar süre ayakta kalabilir?

Tarihsel karşılaştırmalar, bunun tek bir cevabı olmadığını gösterir. Bazı yeni devletler dış destekle kurumsallaşabilirken bazıları iç çatışmalar, ekonomik yetersizlikler ve komşularıyla yaşadıkları anlaşmazlıklar nedeniyle istikrarsızlaşabilir. Sevr sonrasında kurulabilecek siyasi yapıların geleceği de yalnızca etnik kimliklere değil, kurumsal kapasiteye, ekonomik kaynaklara ve bölgesel güç dengesine bağlı olurdu.
 
Üst